Ultramafieten

Rienk Arnoldus, GEA Kring-rijnland, 13-01-2023

Tijdens een bijeenkomst van de werkgroep mineralogie gaf Rienk een overzicht wanneer een gesteente Ultramafiet genoemd kan worden. De bijgaande presentatie maakt een en ander duidelijk Ook was er een geanimeerde discussie over het onderwerp en gingen gesteenten rond; soms wel maar soms (bewust) geen ultramafiet.

Permafrost en Klimaat

Ko van Huissteden heeft tijdens de Leidse Winterlezing (08-01-2023) van de GEA Kring Rijnland in het Museum van Oudheden te Leiden een interessante presentatie gegeven over Ontdooiende Permafrost.

Permafrost – permanent bevroren bodem – komt voor op een kwart van het landoppervlak van het Noordelijk halfrond. Permafrost bevat veel ijs en organische stof. Als het klimaat opwarmt kan de permafrost ontdooien. De klimaatopwarming is juist ook het sterkst in de meest noordelijke gebieden.

Ontdooien van permafrost zet een hele reeks processen in gang – biochemische veranderingen in de bodem, veranderingen in de vegetatie en ecosystemen, waterhuishouding, vorming van poelen en meren, en soms grootschalige bodemerosie. Dat kan leiden tot de emissie van broeikasgassen uit de bodem: CO2, maar ook het veel sterkere methaan (CH4) en lachgas (N2O). Dit is een zelfversterkend effect van de opwarming van het klimaat.

Aan de hand van onderzoekservaring in Siberië wordt besproken hoe dat werkt, en in hoeverre ecosystemen de schade van opwarming en broeikasgasemissies kunnen repareren.   In Nederland kwam in de laatste ijstijd ook permafrost voor; de sporen ervan in de bodem zijn overal te vinden. Het ontdooien van de ijstijd-permafrost leidde ook tot grote veranderingen in het landschap. Hoe snel ging de dooi toen, en hoe snel nu?

Massaal Uitsterven

Wereldwijde grote en snelle afnames van het leven komen in de geologische geschiedenis herhaaldelijk voor. Hoe vaak en wanneer zijn die massale golven van uitsterven er geweest? Wat is de mogelijke oorzaak, of zijn er meerdere scenario’s? Welke gevolgen zien we in de sedimenten en aan de fossielen, die we vinden. Wie zijn het slachtoffer en welke soorten weten zo’n catastrofe te overleven? Kunnen we zo’n catastrofe voorkomen, of zijn we zelf de volgende al aan het veroorzaken? Allemaal vragen die aan bod komen en waarover wat meer duidelijkheid zal worden gegeven.

Dit was de tweede lezing in de serie Leidse Winterlezingen die de GEA-kring Rijnland jaarlijks organiseert. Dit is een serie boeiende lezingen over aarde, klimaat en mens. Ze zijn bedoeld voor iedereen met belangstelling voor onze planeet. Wetenschappers vertellen over hun fascinerende onderzoeksresultaten en soms barre expedities. De lezingen vinden plaats in het Rijks Museum van Oudheden. Wij zijn het RMO daar zeer dankbaar voor.

Klik hieronder voor de presentatie in pdf format.

Andes en Himalaya

De GEA-kring Rijnland organiseert jaarlijks de serie Leidse Winterlezingen, een serie boeiende lezingen over aarde, klimaat en mens. Wetenschappers vertellen over hun fascinerende onderzoeksresultaten en soms barre expedities. De lezingen vinden plaats in het Rijks Museum van Oudheden. In deze presentatie vertelt Wouter P. Schellart over de hoogste gebergten op aarde.

Mensen zijn al duizenden jaren gefascineerd door bergen. Van filosofen uit de Griekse oudheid tot de eerste wetenschappers uit de Renaissance en de Verlichting, allemaal ontwikkelden zij theorieën om het ontstaan van bergketens te verklaren. Met de komst van de Theorie van de Plaattektoniek in de jaren zestig van de vorige eeuw werd duidelijk in wat voor een setting zulke gebergten worden gevormd, en wat het fundamentele verschil is tussen Andes-achtige gebergten en Himalaya-achtige gebergten. Wat echter ontbrak in deze theorie was een aandrijfmechanisme dat verantwoordelijk is voor de enorme krachten die nodig zijn om dergelijke bergketens te bouwen. In deze lezing zullen geavanceerde experimenten en computermodellen worden gepresenteerd, die laten zien hoe de aardse lagen worden gebroken, verkreukeld, en verkort om zo bergen te vormen. Tevens tonen de simulaties aan dat om een verklaring te geven voor het ontstaan van de langste bergketen ter wereld, de Andes, en het allerhoogste gebergte, de Himalaya, we duizenden kilometers diep in de aarde moeten kijken, op een plek waar gezonken tektonische platen interacteren met de aardse mantel.
Zie de presentatie hieronder

Regionale Geologie van Nederland, in 4 delen

Spreker
Youri Poslawsky
Wanneer
31 dec 2019

In de werkgroep Algemene Geologie van de GEA Kring Rijnland worden steeds interessante onderwerpen besproken. Soms is dat een thema waar vaker op wordt teruggekomen. Zo heeft een van de leden, Youri Poslavsky, het onderwerp “de Regionale Geologie van Nederland” aan de hand Powerpoint presentaties besproken. Hij heeft dat gedaan in een aantal geologische periodes: 1: Het Perm; 2: Trias – Jura: 3: Krijt. In het slotstuk: het Cenozoïcum, gaf hij duidelijk inzicht in de gebeurtenissen van de afgelopen 66 miljoen jaar in de Nederlandse ondergrond. Het Paleogeen, het Neogeen en het Kwartair kwamen aan de orde.

De bijgaande presentaties geven een beeld van die perioden.

Lithosfeersubductie en tektonische evolutie

Spreker
Wim Spakman (UU)
Wanneer
11 jan 2020

De subductie van tektonische platen, het wegzinken van 60-100 km dikke lithosfeer in de diepe aardmantel, kan met moderne 3D afbeeldingstechnieken zichtbaar worden gemaakt. Dit brengt de actieve subductiezones in beeld en laat ook zien waar afgebroken platen van eerdere subductieperiodes zich bevinden. Via correlatie met periodes van gebergtevorming kunnen we bepalen hoe snel afgebroken platen zinken in de diepe mantel en onderzoeken we hoe platen hebben bewogen ten opzichte van de aardmantel.

De 3D geometrie van huidige subductiezones is het gevolg van veelal tientallen miljoenen jaren van regionale geodynamische evolutie. Hoe die huidige geometrie tot stand is gekomen wordt onderzocht met geavanceerde computersimulaties van de dynamische evolutie van subductie. Een toepassing hiervan op subductie onder de Gibraltar Boog gedurende de afgelopen ~30 miljoen jaren heeft tot nieuwe inzichten geleid in de regionale tektonische evolutie van de plaatgrens tussen Afrika en Iberia waarin niet alleen het verticale zinken van gesubduceerde platen belangrijk is maar ook een verrassende zijwaartse beweging.

In de presentatie werden een aantal filmpjes vertoond. Helaas waren die te groot (430 Mb) om te kunnen worden opgenomen op de website. Wel is steeds de interessantste afbeelding als start in de pdf gekozen.

De GEA-kring Rijnland organiseert jaarlijks de serie Leidse Winterlezingen, een serie boeiende lezingen over aarde, klimaat en mens. Ze zijn bedoeld voor iedereen met belangstelling voor onze planeet. Wetenschappers vertellen over hun fascinerende onderzoeksresultaten en soms barre expedities. De lezingen vinden plaats in het Rijks Museum van Oudheden (Leemanszaal), Rapenburg 28, Leiden

Astronomisch gestuurde zandsteen-reservoirs in onze ondergrond?

Spreker
Hemmo Abels (TUD)
Wanneer
9 nov 2019

De GEA-kring Rijnland organiseert jaarlijks de serie Leidse Winterlezingen, een serie boeiende lezingen over aarde, klimaat en mens. 

In november werd deze presentatie gegeven door Hemmo Abels van de TUD: 
Kennis van de opbouw van de ondergrond is essentieel voor het voorspellen waar geschikte reservoirs te vinden zijn voor de winning van warm water en opslag van energie en CO2. De opbouw van riviersedimenten, inclusief de geschikte poreuze rivierzanden, wordt sinds lang gezien als een automatische proces waarbij laaggelegen delen van het rivierlandschap worden opgevuld. Zodra die laaggelegen delen gevuld zijn, zoekt de rivier een nieuwe loop om daar sediment af te zetten. De mogelijke rol van klimaatsverandering in de verplaatsing van poreuze rivierzanden wordt sinds lang herkend.

De dominante klimaatsveranderingen op tijdschalen die geschikte zandsteenreservoirs produceren zijn gerelateerd aan de astronomische variatie van de aardbaan en stand van de aardse rotatie-as om de zon. Deze astronomische cycli worden soms wel gebruikt in onze ondergrond om verschillende putten te relateren, echter cyclische klimaatssturing zou ook de verspreiding, dikte en positie van de zandsteenreservoirs moeten kunnen voorspellen. Dit zou dan een absolute meerwaarde leveren voor het optimale duurzame gebruik van onze ondergrond. In deze winterlezing, neem ik u mee naar onze poging deze voorspellende waarde te vinden via veldstudies van riviersedimenten in het warme Bighorn Bekken, Wyoming, Delftse computerstudies waarin we de rivieren proberen na te bootsen, naar de ondergrondse toepassing van deze kennis.

Van iridium tot tsunami, nieuwe ontdekkingen van de eerste dagen na de Chicxulub inslag (KT grens)

Spreker
Jan Smit
Wanneer
7 dec 2019

Tijdens de Leidse Winterlezing van 8 december 2019 gaf Jan Smit bij GEA kring Rijnland in het Rijks useum voor Oudheden de volgende geweldige presentatie. Bijgaand de beelden in 2 delen!!

Het speuren naar de oorzaken van het einde der dinosauriërs heeft al een lange geschiedenis. Tussen de vele geopperde hypotheses kwam na de vondst van abnormaal veel iridium op de KT grens de meteorietinslag als samenhangende theorie naar boven drijven. De alternatieve hypothese van uitgebreid vulkanisme (Deccan) in India heeft die status nog niet bereikt!  Buiten het genoemde iridium vormen het plotselinge uitsterven en vele met de meteorietinslag in verband gebrachte vondsten (oa Cr isotopen, geschokte kwartskristallen, tektieten, tsunami’s etc.) een solide bouwwerk onder de theorie. Een ding ontbrak nog: de directe slachtoffers van de meteorietinslag zelf! Daar is nu verandering in gekomen door de vondst van Tanis, een vindplaats rijk aan slachtoffers begraven in een vloedgolfafzetting. Deze slachtoffers zijn duidelijk gestorven terwijl de uitwerpselen (ejecta) uit de krater weer terug op aarde vielen. Zo zitten de tektieten nog vast in de kieuwen van vissen, en ving de gesmolten hars op coniferen stammetjes dezelfde tektieten op.

Over de tektoniek in het westelijke Middellandse Zeegebied van Jura tot nu

Spreker
GEA kring Rijnland
Wanneer
15 okt 2018

Bij de werkgroep Algemene Geologie van de GEA-kring Rijnland wordt regelmatig een thema onderwerp besproken in relatie tot de Middellandse Zee. In oktober ging het over de Tektoniek in de westelijke Middellandse zee, van Perm tot nu. De bijgaande presentatie hielp ons in de discussie over dit onderwerp. Er is ingegaan op de 3 belangrijke perioden in het Messinien, op het uiteenvallen van Pangea:  van Trias tot ~30 Ma en tenslotte de ontwikkelingen in het westelijke deel van de Middellandse Zee vanaf 30 Ma.
De afbeelding rechts is uit Frizon de la Motte, 2011