Regionale Geologie van Nederland, in 4 delen

Spreker
Youri Poslawsky
Wanneer
31 dec 2019

In de werkgroep Algemene Geologie van de GEA Kring Rijnland worden steeds interessante onderwerpen besproken. Soms is dat een thema waar vaker op wordt teruggekomen. Zo heeft een van de leden, Youri Poslavsky, het onderwerp “de Regionale Geologie van Nederland” aan de hand Powerpoint presentaties besproken. Hij heeft dat gedaan in een aantal geologische periodes: 1: Het Perm; 2: Trias – Jura: 3: Krijt. In het slotstuk: het Cenozoïcum, gaf hij duidelijk inzicht in de gebeurtenissen van de afgelopen 66 miljoen jaar in de Nederlandse ondergrond. Het Paleogeen, het Neogeen en het Kwartair kwamen aan de orde.

De bijgaande presentaties geven een beeld van die perioden.

Lithosfeersubductie en tektonische evolutie

Spreker
Wim Spakman (UU)
Wanneer
11 jan 2020

De subductie van tektonische platen, het wegzinken van 60-100 km dikke lithosfeer in de diepe aardmantel, kan met moderne 3D afbeeldingstechnieken zichtbaar worden gemaakt. Dit brengt de actieve subductiezones in beeld en laat ook zien waar afgebroken platen van eerdere subductieperiodes zich bevinden. Via correlatie met periodes van gebergtevorming kunnen we bepalen hoe snel afgebroken platen zinken in de diepe mantel en onderzoeken we hoe platen hebben bewogen ten opzichte van de aardmantel.

De 3D geometrie van huidige subductiezones is het gevolg van veelal tientallen miljoenen jaren van regionale geodynamische evolutie. Hoe die huidige geometrie tot stand is gekomen wordt onderzocht met geavanceerde computersimulaties van de dynamische evolutie van subductie. Een toepassing hiervan op subductie onder de Gibraltar Boog gedurende de afgelopen ~30 miljoen jaren heeft tot nieuwe inzichten geleid in de regionale tektonische evolutie van de plaatgrens tussen Afrika en Iberia waarin niet alleen het verticale zinken van gesubduceerde platen belangrijk is maar ook een verrassende zijwaartse beweging.

In de presentatie werden een aantal filmpjes vertoond. Helaas waren die te groot (430 Mb) om te kunnen worden opgenomen op de website. Wel is steeds de interessantste afbeelding als start in de pdf gekozen.

De GEA-kring Rijnland organiseert jaarlijks de serie Leidse Winterlezingen, een serie boeiende lezingen over aarde, klimaat en mens. Ze zijn bedoeld voor iedereen met belangstelling voor onze planeet. Wetenschappers vertellen over hun fascinerende onderzoeksresultaten en soms barre expedities. De lezingen vinden plaats in het Rijks Museum van Oudheden (Leemanszaal), Rapenburg 28, Leiden

Astronomisch gestuurde zandsteen-reservoirs in onze ondergrond?

Spreker
Hemmo Abels (TUD)
Wanneer
9 nov 2019

De GEA-kring Rijnland organiseert jaarlijks de serie Leidse Winterlezingen, een serie boeiende lezingen over aarde, klimaat en mens. 

In november werd deze presentatie gegeven door Hemmo Abels van de TUD: 
Kennis van de opbouw van de ondergrond is essentieel voor het voorspellen waar geschikte reservoirs te vinden zijn voor de winning van warm water en opslag van energie en CO2. De opbouw van riviersedimenten, inclusief de geschikte poreuze rivierzanden, wordt sinds lang gezien als een automatische proces waarbij laaggelegen delen van het rivierlandschap worden opgevuld. Zodra die laaggelegen delen gevuld zijn, zoekt de rivier een nieuwe loop om daar sediment af te zetten. De mogelijke rol van klimaatsverandering in de verplaatsing van poreuze rivierzanden wordt sinds lang herkend.

De dominante klimaatsveranderingen op tijdschalen die geschikte zandsteenreservoirs produceren zijn gerelateerd aan de astronomische variatie van de aardbaan en stand van de aardse rotatie-as om de zon. Deze astronomische cycli worden soms wel gebruikt in onze ondergrond om verschillende putten te relateren, echter cyclische klimaatssturing zou ook de verspreiding, dikte en positie van de zandsteenreservoirs moeten kunnen voorspellen. Dit zou dan een absolute meerwaarde leveren voor het optimale duurzame gebruik van onze ondergrond. In deze winterlezing, neem ik u mee naar onze poging deze voorspellende waarde te vinden via veldstudies van riviersedimenten in het warme Bighorn Bekken, Wyoming, Delftse computerstudies waarin we de rivieren proberen na te bootsen, naar de ondergrondse toepassing van deze kennis.

Van iridium tot tsunami, nieuwe ontdekkingen van de eerste dagen na de Chicxulub inslag (KT grens)

Spreker
Jan Smit
Wanneer
7 dec 2019

Tijdens de Leidse Winterlezing van 8 december 2019 gaf Jan Smit bij GEA kring Rijnland in het Rijks useum voor Oudheden de volgende geweldige presentatie. Bijgaand de beelden in 2 delen!!

Het speuren naar de oorzaken van het einde der dinosauriërs heeft al een lange geschiedenis. Tussen de vele geopperde hypotheses kwam na de vondst van abnormaal veel iridium op de KT grens de meteorietinslag als samenhangende theorie naar boven drijven. De alternatieve hypothese van uitgebreid vulkanisme (Deccan) in India heeft die status nog niet bereikt!  Buiten het genoemde iridium vormen het plotselinge uitsterven en vele met de meteorietinslag in verband gebrachte vondsten (oa Cr isotopen, geschokte kwartskristallen, tektieten, tsunami’s etc.) een solide bouwwerk onder de theorie. Een ding ontbrak nog: de directe slachtoffers van de meteorietinslag zelf! Daar is nu verandering in gekomen door de vondst van Tanis, een vindplaats rijk aan slachtoffers begraven in een vloedgolfafzetting. Deze slachtoffers zijn duidelijk gestorven terwijl de uitwerpselen (ejecta) uit de krater weer terug op aarde vielen. Zo zitten de tektieten nog vast in de kieuwen van vissen, en ving de gesmolten hars op coniferen stammetjes dezelfde tektieten op.

Over de tektoniek in het westelijke Middellandse Zeegebied van Jura tot nu

Spreker
GEA kring Rijnland
Wanneer
15 okt 2018

Bij de werkgroep Algemene Geologie van de GEA-kring Rijnland wordt regelmatig een thema onderwerp besproken in relatie tot de Middellandse Zee. In oktober ging het over de Tektoniek in de westelijke Middellandse zee, van Perm tot nu. De bijgaande presentatie hielp ons in de discussie over dit onderwerp. Er is ingegaan op de 3 belangrijke perioden in het Messinien, op het uiteenvallen van Pangea:  van Trias tot ~30 Ma en tenslotte de ontwikkelingen in het westelijke deel van de Middellandse Zee vanaf 30 Ma.
De afbeelding rechts is uit Frizon de la Motte, 2011

Thema: Vulkanische archipels, nu Macaronesië, De Gelukzalige Eilanden

Spreker
Rob Hekkenberg GEA
Wanneer
19 feb 2017

In werkgroep Algemene Geologie van de GEA kring Rijnland wordt regelmatig over vulkanische archipels gediscussieerd. Zo ook in februarie 2018. Dit keer ging het over een aantal eilandgroepen die samen Macaronesië genoemd worden. De belangrijkste vraag was: Hoe zijn ze ontstaan? Met behulp van bijgaande presentatie en literatuur probeerden we een antwoord te vinden.
Uit Wikipedia: Macaronesië (uit het Grieks: gelukzalige eilanden) is in de plantkunde een aanduiding voor de eilanden van vulkanische oorsprong in de oostelijke Atlantische Oceaan ten westen van West-Afrika. Ondanks de grote onderlinge afstanden tussen de eilanden hebben ze opvallend veel gemeen voor wat betreft de planten- en dierenwereld. De volgende eilandengroepen worden onder Macaronesië begrepen: Canarische Eilanden (Spanje), Kaapverdië (sinds 1975 onafhankelijk, voorheen onder Portugal), Azoren (Portugal), Madeira, inclusief Porto Santo en de Ilhas Desertas (Portugal), Ilhas Selvagens (Wilde Eilanden) (Portugal).

De Azoren, Sao Miguel als vulkanisch paradijs

Spreker
Hendrik Zijlstra (GEA)
Wanneer
22 okt 2018

Een verhaal over de Azoren is altijd interessant. Het wordt nog leuker als er op heel specifieke onderdelen wordt ingezoomd. Dat is door Hendrik Zijlstra gedaan door het eiland Sao Miguel en de daar aanwezige vulkanen on der de loupe te nemen. In bijgaande presentatie is daarvan een en ander te zien.

Ruimte, tijd en de geschiedenis van het heelal

Spreker
Jan Pieter van der Schaar
Wanneer
26 dec 2018

Tijdens de Leidse Winterlezing in december 2018 ging Jan-Pieter van der Schaar (UvA) in op de geschiedenis van het heelal.
Einstein ontdekte 100 jaar geleden dat ruimte en tijd dynamische objecten zijn, waarmee het ontstaan en de evolutie van het heelal als geheel onderdeel werd van de natuurkunde. Dankzij steeds nauwkeuriger kosmologische observaties  weten we inmiddels dat de begincondities van ons heelal bijzonder en zelfs merkwaardig zijn. Deze begincondities lijken verklaard te kunnen worden door aan te nemen dan het zeer prille heelal een extreme groeispurt heeft gekend, ook wel kosmologische inflatie genoemd. Deze fase van kosmologische inflatie heeft sporen achtergelaten in de waargenomen nagloed van de oerknal, waarvan de ontcijfering recent een nieuwe mijlpaal bereikte.
Wat hebben we geleerd over ons heelal, en hoe weten we dat? Wat is gekromde ruimte en tijd eigenlijk? Wat is er zo bijzonder aan een heelal waarin de som van de hoeken in een driehoek precies 180 graden is? Hoe verklaart kosmologische inflatie de bijzondere eigenschappen van het heelal? Aan het eind van de lezing zal duidelijk zijn dat onze kennis over het heelal, dankzij een vruchtbare symbiose tussen theorie en observatie, in de laatste decennia een indrukwekkende sprong voorwaarts heeft gemaakt.
Zie ook de bijgaande presentatie.

GEA Kring Rijnland….. Een Gesteentewandeling in Dordrecht

Spreker
Terry Elsten
Wanneer
29 dec 2018

Dordrecht, zult u zeggen. Dat is toch geen Rijnland? Dat niet weliswaar, maar in het boekwerk van Willemien H. Verhoeven en Jan C. Schippers staat een zó  duidelijke beschrijving van de wandeling, dat voorzitter Rob Hekkenberg besloot deze eens voor te wandelen. Het bleek erg de moeite waard, vandaar dat we op de koude, druilerige 10de november verzamelden bij Station Dordrecht. Bovendien hadden we iets te vieren…..
Lees verder in de bijlage.

Hoe zijn, in de afgelopen 60 jaar, de Alpen geologisch bekeken

Spreker
Peter Floor
Wanneer
22 apr 2019

In april heeft Peter Floor voor de GEA Kring Rijnland een presentatie gegeven over de Alpen. In het kort: Halverwege de 20e eeuw bestond al een goed beeld van de ligging en de samenstelling van de gesteentepakketten die gezamenlijk de Alpen gebergteketen vormen.
Voor een min of meer sluitende, eenduidige, verklaring van de mechanismen, het hoe?, ontbraken zowel ideeën als manieren om die ideeën door onderzoek te bewijzen.
Met de herkenning, en erkenning, van plaattektoniek ontstonden nieuwe inzichten in gebergtevorming.
Die inzichten, samen met een enorme ontwikkeling van nieuwe onderzoekmethodieken, van wereldschaal tot onderdelen van kristallen, hebben geleid tot een goed begrip hoe de vorming van de Alpen in zijn werk is gegaan.